Sean Illing – Đại dịch Corona: Chúng ta cần nhau đến thế nào?

Sean Illing

Những gì mà tiểu thuyết Dịch hạch của Albert Camus có thể dạy chúng ta về cuộc sống trong một đại dịch.

Điểm chính yếu về một đại dịch giống như dịch Corona mới đây chính là nó không phân biệt đối xử ai hết.

Dù bạn là ai và sống ở đâu, về lý mà xét, bạn đều dễ bị tổn thương. Dù một vài người trong chúng ta có thể trong tình trạng tốt hơn về độ tuổi hay sức khỏe thì loại vi khuẩn này cũng không thiên vị ai cả.

Biến cố này đáng để chúng ta dừng lại để phản tư về những hàm ý của thực tế này. Trong đó, có thể thấy một điều: bất kể thế nào đi nữa, tất cả chúng ta đều cùng hội cùng thuyền. Nhưng chấp nhận điều này – chấp nhận nó thực sự – dường như là điều đặc biệt khó ở nước Mỹ.

Đất nước này được xây dựng dựa trên việc sùng bái chủ nghĩa cá nhân. Đó là một huyền thoại đã ăn sâu vào thâm căn cố đế đến nỗi xét về mặt chính trị, những chất vấn về chủ nghĩa cá nhân đều trở nên “dơ bẩn”, giống như vào năm 2012 tổng thống Obama đã học được điều đó khi ông dám nói ra một điều tưởng như là hiển nhiên:

Nếu bạn thành công thì là bởi có ai đó trên đường đời thực tế đã giúp đỡ bạn. Có một người thầy tuyệt vời ở đâu đó trong cuộc đời bạn. Đã có ai đó giúp sức để kiến tạo nên hệ thống nước Mỹ gây kinh ngạc này, cái hệ thống cho phép các bạn phát triển mạnh mẽ. Đã có ai đó đã đầu tư vào những con đường và những cây cầu. Nếu bạn có một doanh nghiệp, thực ra bạn không tự xây dựng được nên nó. Đã có những người khác nữa cùng giúp nó trở thành hiện thực.

Lời nói của Obama đã trở thành một cái nhọt trong giới truyền thông bảo thủ và trích dẫn “bạn không tự xây dựng được nên nó” trở thành một đoạn điệp khúc nổi tiếng tại Hội nghị Quốc gia đảng Cộng hòa (RNC) cùng năm. Obama không phủ nhận rằng sự cố gắng cũng như tài năng của từng cá nhân quan trọng. Điều ông muốn nói là chúng ta cùng đều nhúng mình vào một hệ thống xã hội rộng lớn hơn, và cuộc sống của chúng ta phụ thuộc vào sự lao động của không một thì nhiều người khác. Một nhận định có phần tầm thường như thế còn gây nhiều tranh cãi như vậy đã cho ta thấy hệ giá trị của chủ nghĩa cá nhân đã ăn sâu vào xã hội đến nhường nào.

Nhưng cơn khủng hoảng chúng ta đang đối mặt hiện giờ – một đại dịch lan rộng nhanh chóng – đã thổi bay hệ giá trị này. Chẳng ai có thể đối đầu với mối hoạ này trong chân không. Tất nhiên là có những nước đi bạn có thể làm để bảo vệ chính bạn và gia đình, nhưng những nỗ lực tốt nhất của bạn sẽ chẳng có ảnh hưởng gì đáng kể nếu như hàng xóm, cộng đồng, chính phủ của bạn không đảm nhiệm vai trò của họ.

Thậm chí nếu bạn còn trẻ trung và khỏe mạnh đi chăng nữa thì bạn cũng có thể trở thành vectơ dẫn đường cho bệnh tật tới những người khác nếu như bạn không để tâm tới việc bạn làm gì và đi những đâu. Và nếu bạn không thay đổi hành vi của mình để rồi ngẫu nhiên sinh ốm, bạn sẽ làm tăng áp lực lên một hệ thống y tế nặng thuế và gây nguy hại đến sự chăm sóc cho những người khác vốn cần điều đó hơn bạn.

Zeynep Tufekci tóm lược lại trong một bài viết quan trọng cho tờ Scientific American:

Chúng ta nên chuẩn bị, không phải vì cá nhân chúng ta cảm thấy mình đang bị đe dọa, mà cốt để chúng ta giảm nhẹ sự đe dọa cho tất cả những người khác. Chúng ta nên chuẩn bị không phải vì chúng ta đang đối diện với sự mất kiểm soát đối với ngày tận thế, mà bởi vì chúng ta có thể thay đổi mọi khía cạnh của những đe dọa một khi chúng ta tồn tại như một xã hội.

Đúng rồi đó, bạn nên chuẩn bị vì hàng xóm của bạn nghĩ bạn cần phải chuẩn bị – đặc biệt là những người hàng xóm cao tuổi, những người hàng xóm làm việc tại bệnh xá, những người hàng xóm đau ốm thường xuyên, và cả những người hàng xóm không có đủ nguồn lực hay thời gian để đối phó với thảm họa.

Chưa thể nói điều gì sẽ đến sau đó. Và sự đau đớn thì sẽ không được chia đều. Rất nhiều người sẽ mất đi thu nhập vì sự đình trệ của công việc, hay thậm chí là nguy cơ thất nghiệp tiềm tàng. Trẻ con từ những gia đình thu nhập thấp sẽ mất bữa trưa nếu trường học bị đóng cửa, và cha mẹ chúng sẽ phải bỏ lỡ công việc nếu họ cần ở nhà chăm sóc con. Những người già hơn và đặc biệt là những người có vấn đề về sức khỏe sẽ bị đe dọa. Và còn nhiều tai họa khác…

Người dân chờ đợi bên ngoài một siêu thị ở Genève
Người dân chờ đợi bên ngoài một siêu thị ở Genève, Liguria, vào ngày 13 tháng 3 năm 2020. Ý đã đóng cửa tất cả các cửa hàng ngoại trừ các hiệu thuốc và cửa hàng thực phẩm khi dịch coronavirus ở nước này tiếp tục. | AFP via Getty Images

Nhiều người trong số chúng ta sẽ cần sự giúp đỡ. Cách đơn giản nhất – và có vẻ như là quan trọng nhất – đấy là phòng tránh dịch bệnh bằng cách giữ khoảng cách. Đó là cách duy nhất để san bằng đồ thị bệnh dịch. Như đồng nghiệp Kelsey Piper của tôi đã lưu ý, theo nghĩa đen, rằng làm vậy sẽ cứu được mạng người.

Nếu bạn thuộc về nhóm ít bị tổn thương hơn, việc tảng lờ tất cả những điều trên quả là một sự cám dỗ. Tại sao phải chịu đựng sự bất tiện trên khi nguy cơ bị nhiễm bệnh của bạn thấp? Câu trả lời là những người khác đang mong chờ sự trợ giúp từ bạn. Và gần như chính xác tuyệt đối rằng có ai đó trong đời bạn như những phụ huynh, những ông bà và những người bạn có tình trạng y tế đáng quan ngại, đang trông đợi vào sự tương trợ từ công đồng của họ tương tự như cách họ trông đợi ở bạn. Bởi vì tất cả chúng ta, kể cả những người có nguy cơ cao nhất, đều phải can dự vào thế giới này ở một vài điểm nhất định, và càng ít người trong số chúng ta nhiễm bệnh bao nhiêu, thì TẤT CẢ chúng ta càng an toàn bấy nhiêu. Làm dừng lại sự lây lan từ chủng virus này là nhiệm vụ tập thể, bất kể bạn có nhìn về nó theo cách nào đi chăng nữa.

Thật khó để chấp nhận ý tưởng này nếu không có một tầm nhìn về sự thuộc về có tính dân sự (civic belonging). Chúng ta phải quan tâm đến người khác, và họ cũng phải quan tâm đến ta. Đây là thế giới chúng ta sẽ cùng tồn tại trong một vài tháng tới và tất cả mọi thứ đang kích hoạt sự sẵn sàng của bạn trong việc nắm lấy nó.

Những gì một trận đại dịch phát lộ về chúng ta

Tiểu thuyết yêu thích của tôi là Dịch hạch của Albert Camus. Nó được xuất bản vào năm 1947, sau Thế Chiến II. 

Trên bề mặt, đó là câu chuyện về một thị trấn ven biển ở Algeria bị bao vây bởi một bệnh dịch bí hiểm. Tính chất dụ ngôn của tiểu thuyết thể hiện ở một vài cấp độ. “Cùng một lúc, đó vừa là câu chuyện về một đại dịch, nhưng lại vừa là biểu tượng cho ách chiếm đóng của Đức Quốc Xã, và, cuối cùng cũng là sự minh hoạ cụ thể cho một vấn đề Siêu hình học” – Camus viết.

Chính điểm cuối cùng là điều thật sự liên quan đến tình thế của chúng ta bây giờ. “Vấn đề Siêu hình học” ở đây chính là thực tế tàn nhẫn của sự đau khổ. Đấy là một vấn đề bởi lẽ chẳng có lý do thật sự nào cho sự đau khổ cả. Giống như bệnh dịch hạch trong tiểu thuyết, nó chỉ là một thứ xuất hiện trên thế giới này dù bạn có muốn nó hay không. Tiểu thuyết của Camus gặng hỏi rằng: Liệu chúng ta có thể tri nhận sự khổ đau không phải như một gánh nặng cá nhân mà là một trải nghiệm tập thể – và có thể biến nó trở thành một thứ gì đó có tính xác quyết?

Chìa khóa để trả lời câu hỏi này là ta phải ý thức được sự phổ quát của khổ đau. Một dịch bệnh là một sự kiện đặc biệt, và sự khiếp sợ nó giải phóng ra cũng đặc biệt không kém. Nhưng sự khổ đau thì không phải thứ gì đặc biệt. Mỗi ngày khi bạn rời khỏi ngôi nhà của mình, bất cứ thứ gì đó tệ hại đều có thể xảy ra. Trong mọi khoảnh khắc, bạn đều có thể lâm vào bệnh hoạ. Và điều tương tự cũng xảy ra với tất cả những người khác. Tất cả chúng ta đều là con tin cho những thế lực chúng ta không thể kiểm soát.

Một cơn đại dịch chỉ đơn giản làm nổi bật những gì vốn dĩ đúng về thân phận con người. Và nó bắt ta phải nghĩ về những trách nhiệm của mình đối với những người xung quanh. Một trong nhiều lý do tôi thích Dịch hạch đấy là nó khắc hoạ sự xung đột giữa hạnh phúc cá nhân và những bổn phận đạo đức trong một hình thức sinh động. Người hùng trong Dịch hạch là một bác sĩ tận tâm tên là Rieux. Ngay từ đầu, Rieux đã hiến dâng bản thân mình cho công cuộc chiến đấu chống bệnh dịch cũng như gắn kết mình với những nạn nhân của nó. Mục đích của Rieux đã được gói trọn trong sự tranh đấu cũng như sự hy sinh mà căn bệnh đó đòi hỏi.

Mỗi nhân vật trong câu chuyện được định nghĩa bởi những gì họ làm khi tai hoạ tới. Không ai trốn thoát khỏi nó, nhưng những người đứng lên chống lại nó, những người làm vơi đi đau khổ của kẻ khác, là những người trọn vẹn nhất. Kẻ phản diện duy nhất trong Dịch hạch chỉ là kẻ không nhìn thấy gì xa hơn chính mình. Bệnh dịch, đối với những người này, hoặc là một lý do để trốn chạy, hoặc là một cơ hội để khai thác. Điều khiến họ thật tệ hại không phải sự tư lợi, mà là những người bị sự tư lợi đó đục khoét. Bởi vì họ không thể nhìn thấy được trạng thái tồn tại có tính tập thể, giá trị về sự đoàn kết là những gì quá xa lạ đối với họ. Sự mù lòa đó khiến việc kiến tạo cộng đồng – một cộng đồng đích thực – trở nên bất khả.

Một motif trở đi trở lại trong Dịch hạch chính là những khủng hoảng tìm được cách để phá hủy trật tự xã hội. Nó ném những gì chúng ta coi là đúng vào tình trạng hỗn loạn. Và nó bắt chúng ta phải tập trung vào hiện tại. Chẳng còn gì thật sự có ý nghĩa nữa khi việc sống sót từng ngày của ta còn bị đe doạ. Chỉ có ở đây, và bây giờ, như Rieux nói, “Chúng ta đều liên quan đến nó.”

Chính ở đoạn kết Dịch hạch, Camus đúc kết được triết học của ông trong đoạn văn cuối cùng:

Và chắc hẳn là, khi anh nghe thấy tiếng la khóc của niềm hân hoan ngân lên từ thị trấn, Rieux nhớ ra rằng niềm hân hoan đó luôn bị đẩy vào tình thế hiểm nghèo. Anh biết rằng những đám đông vui mừng đó không biết nhưng có thể học được từ sách vở: đó là những khuẩn bệnh dịch không bao giờ chết hoặc biến mất mãi mãi; rằng nó có thể nằm bất động hàng năm trời trong đồ nội thất và những chiếc rương vải lanh; rằng nó đợi thời cơ của mình trong những phòng ngủ, trần nhà, trong những chiếc thùng, và trong giá sách; và có thể khi ngày đó sẽ đến, cho tai ương và sự khai sáng của loài người, nó có thể làm thức tỉnh những con chuột thêm một lần nữa và đẩy chúng chết ở những thành phố hạnh phúc.

Những dòng cuối ấy đậm phê phán. Cuộc chiến chống lại sự khổ đau chẳng bao giờ kết thúc. Bệnh dịch sẽ trở lại, và mọi thứ dày vò loài người cũng sẽ vậy. Nhưng điểm cốt lõi của cuốn sách là cuộc đấu tranh được cùng chia sẻ là thứ tiên quyết để cộng đồng khả hữu.

Bài học từ Dịch hạch ấy là chúng ta nên thấy chính mình như những thành viên của một cộng đồng, chứ không phải như những hạt nhân tẩu tán. Và điều đó có nghĩa khi bạn nghĩ về “sự chuẩn bị”, chúng ta không chỉ nghĩ cho chính mình mà còn nghĩ về cách hành động có thể ảnh hưởng đến những người khác. Nó có nghĩa là chúng ta không nên chỉ suy nghĩ về các nguy cơ như là một toan tính cá nhân.

Một đại dịch, dẫu thật sự khủng khiếp, đã làm nổi bật lên sự phụ thuộc qua lại lẫn nhau theo cách mà chỉ có thể loại bi kịch mới làm được. Vẻ đẹp của Dịch hạch nằm ở chỗ nó đề nghị độc giả phóng chiếu những bài học của đại dịch vào đời sống hàng ngày. Những nguyên tắc chi phối hành động của nhân vật trung tâm – Rieux cũng chính là những nguyên tắc khiến mọi xã hội trở nên có giá trị – sự thấu cảm, tình yêu, và lòng đoàn kết.

Nếu chúng ta học được bài học ấy ngay lúc này đây, trong khoảnh khắc khủng hoảng, tất cả chúng ta đều có nhiều khả năng để thuộc về phía bên kia của đại dịch.

Vũ Hoàng Long dịch
Nguồn: This is a time for solidarity | Vox.com

Leave a Comment