Thời bao cấp là một giai đoạn lịch sử của đất nước được đặc trưng bởi tư duy kinh tế đặc thù của chủ nghĩa cộng sản, theo đó, Nhà nước nằm quyền điều hành và kiểm soát mọi hoạt động sản xuất từ phương thức sản xuất, tư liệu sản xuất đến việc phân phối sản phẩm lao động. Tất cả đều đưa vào các kế hoạch do Nhà nước quản lý, chỉ huy. Nền kinh tế bao cấp đã bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam vào thời kỳ mà miền Bắc bắt tay vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Từ đầu năm 1976, nó trở thành cơ chế chi phối đời sống kinh tế của cả nước và chỉ thật sự bị xóa bỏ vào thời kỳ Đổi Mới, với cái mốc thường được gán cho nó là sự kiện Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), khi người ta phải thừa nhận những bất cập và kìm hãm mà nó gây ra đối với mọi phương diện của xã hội.

Với những bạn trẻ từ thế hệ 9x trở đi, có lẽ thời bao cấp là một ý niệm tương đối mơ hồ. Sách giáo khoa lịch sử ở Việt Nam mặc dù từ cách đây 20 năm đã cố gắng giới thiệu những diễn biến lịch sử của dân tộc kể từ sau ngày 30-4. Nhưng những thông tin về thời bao cấp hậu chiến chỉ được trình bày như đôi nét chấm phá, nhấn mạnh vào cái khó, cái khổ vừa do yếu tố khách quan của thời cuộc, vừa do bệnh duy ý chí, quan liêu của tư duy lãnh đạo và quản lý, từ đó, chúng là bè đệm để tôn lên ý nghĩa lớn lao và quan trọng của Đảng trong việc dũng cảm cởi trói, mở ra thời kỳ Đổi Mới, làm cho đất nước ngày một đi lên. Cũng có đôi ba sáng tác văn chương ở thời kỳ này được đưa vào sách giáo khoa, ít nhiều có nhắc đến cái “vất vả và gian lao” của đất nước khi ấy, nhưng cũng để nhấn mạnh niềm lạc quan, hy vọng vào ngày mai “Đất nước như vì sao/ Cứ đi lên phía trước…”

Nhưng thật lạ, những hình ảnh của cái thời mà đa phần giới trẻ chỉ có ý niệm mơ hồ về nó giờ đây bỗng nhiên sống lại trong đời sống văn hóa đương đại, đặc biệt là ở khu vực văn hóa đại chúng, thậm chí ở bộ phận văn hóa trẻ. Chẳng hạn, chuỗi cà phê Cộng hiện diện ở hầu hết các thành phố lớn tại Việt Nam có decor đậm đặc không khí bao cấp. Năm 2018, kênh 14 – trang điện tử thu hút độc giả trẻ lớn vào bậc nhất ở Việt Nam, giới thiệu bộ ảnh kỷ yếu độc đáo của học sinh một lớp 12 trường THPT Chu Văn An, Hà Nội, trong đó các em ăn mặc, trang điểm theo phong cách thời bao cấp. Xu hướng chụp ảnh kỷ yếu theo phong cách bao cấp rộ lên như một trào lưu trong năm học này và lan ra ở nhiều nơi trên đất nước. Trên ti-vi, đã mấy năm trở lại đây, sau chương trình Táo quân đêm 30 Tết, VTV lại phát một chương trình đặc sản khác – “Tết nghĩa là hy vọng”, mà số đầu tiên cũng là hoài niệm cái Tết thời bao cấp. Một chương trình talk show + ca nhạc thu hút sự quan tâm bậc nhất trên kênh thời sự -xã hội của VTV – “Quán thanh xuân” đang thu hút công chúng cũng dày đặc những hoài niệm về quá khứ này. Các cuốn sách viết về thời bao cấp, lấy cảm hứng từ thời bao cấp cũng bán chạy, cũng trở thành các hiện tượng của văn hóa đọc như “Quân khu Nam Đồng” của Bình Ca, “Thương nhớ thời bao cấp” của Thành Phong – Hữu Khoa, hay gần đây hơn là “Kim Liên một thuở” của Vũ Công Chiến…

Không chỉ vậy, sự trở lại của những hình ảnh thời bao cấp lại đi liền với những diễn ngôn rất đáng chú ý. Nghiên cứu các diễn ngôn này từ góc độ tu từ, có thể thấy chiếm một tỉ lệ lớn trong đó là những từ ngữ đậm sắc thái cảm thương: người ta thừa nhận cái thời kỳ gian khó đó và người ta đồng thời cũng xúc động, thậm chí có phần biết ơn cái gian khó của thời cuộc làm cho họ có một quãng đời đáng nhớ, có những ký ức thèm được kể lại. Nhà văn Nguyễn Bình Phương khi giới thiệu cuốn “Thương nhớ thời bao cấp” không giấu niềm hoài cảm về thời kỳ ấy, thậm chí với ông, sau tất cả, nó vẫn là một thời kỳ đọng lại những gì trong trẻo mà ngày nay đã không còn: “Thời bao cấp, trong ký ức riêng tôi, đại đa số mọi người còn sạch về phẩm giá. Thương nhớ nó để thấy rằng, về căn bản, mọi sự bây giờ đã khác, rất khác.” Người ta có thể cười khi nghĩ về nó, nhưng nói như tiến sĩ Đặng Hoàng Giang, là “cái cười ra nước mắt”. Người ta muốn sử dụng lại cái tinh thần trào phúng của thời kỳ ấy – một thứ tinh thần trên thực tế chủ yếu hiện diện trong văn hóa ngầm của thời đại – để phê phán những khuyết tật của thời đại hôm nay, mà xét đến cùng, đó là những khuyết tật từ chỗ chúng ta chưa sòng phẳng thanh toán với quá khứ.

Sự trở lại sống động của văn hóa bao cấp ở thời điểm này trở thành cơ hội thú vị để chúng tôi thể nghiệm việc đọc “Những huyền thoại” của Roland Barthes. Hay nói khác đi, chúng tôi muốn Roland Barthes nghĩ cùng với mình, giả sử như ông sống trong ngữ cảnh Việt Nam. Cuốn sách của Barthes ra đời cách đây hơn nửa thế kỷ xem đời sống thường nhật như một văn bản và những biểu hiện cụ thể của nó là những lời nói. Barthes làm chúng ta giật mình vì những thứ ta cứ nghĩ nó hiện ra sờ sờ trước mắt mình như là những gì rất đỗi tự nhiên, như là những lẽ dĩ nhiên, hóa ra là những tạo tác văn hóa, là những sự nhào nặn của ý thức hệ – tức những huyền thoại. Vì thế, thay vì chỉ chấp nhận, chúng ta hoàn toàn có thể chất vấn chúng. Giải huyền thoại không hẳn là giết huyền thoại mà là để thấu thị những cơ chế tinh vi của đời sống vốn dĩ ngấm ngấm thao túng, chi phối cách chúng ta nghĩ về nó và hành động đối với nó. Chúng tôi xem những hình ảnh của thời bao cấp là những huyền thoại theo nghĩa của Barthes là vì thế.

Thời bao cấp như một huyền thoại

Với dự án này, cách đọc thời bao cấp của chúng tôi, những thành viên trong nhóm Thứ Sáu, có thể chia ra thành ba chủ đề.

  • Thứ nhất, chúng tôi muốn nhìn ra chiều kích huyền thoại của chính thời bao cấp. Nó có thể bộc lộ qua một hình thái kiến trúc đặc thù của nó ở Việt Nam: nhà tập thể. Nó cũng có thể là hình ảnh của một “ngôi sao” – theo nghĩa tư sản của từ này – của điện ảnh thời kỳ bao cấp mà một bộ ria mép trên khuôn mặt của diễn viên ấy đã là một cái gì đó không tự nhiên, một thứ mang tính ý thức hệ, tính văn hóa.
  • Thứ hai, chúng tôi muốn khảo sát việc trưng dụng những hình ảnh, những âm thanh, những tự sự của thời bao cấp trong đời sống văn hóa đại chúng hiện thời như các quán xá hay các chương trình phát thanh, truyền hình, các hoạt động xuất bản. Qua đó, chúng tôi muốn đọc cái tâm thế muốn kiến tạo một bản sắc cho ngày hôm nay hay tham vọng xây dựng một ký ức tập thể ở thời điểm này có gì đáng suy nghĩ và chất vấn.
  • Thứ ba, đó là những thực hành nghệ thuật giải huyền thoại các diễn ngôn thời bao cấp như diễn ngôn về cái nghèo trong “Chuyện ngõ nghèo” của Nguyễn Xuân Khánh hay tinh thần trào phúng trong biếm họa theo tinh thần pop-art của Thành Phong và Hữu Khoa…

Các bài viết của chúng tôi có thể mới chỉ là những phác thảo ý tưởng nhưng những khoảng trống trong những phác thảo này hy vọng sẽ mời mọi người nghĩ cùng với chúng tôi. Đó là điều thú vị nhất của suy nghĩ: ta không đơn độc mà luôn có thể đối thoại. Một số bài viết được giới thiệu trên trang “Những huyền thoại” cũng sẽ được trình bày trong buổi talkshow vào ngày 7-6-2019.

Chúng tôi mong nhận được những bình luận, góp ý, trao đổi của mọi người ở từng bài viết và hy vọng có thể chia sẻ với nhau cụ thể hơn vào sự kiện sắp tới này. Chúng tôi chân thành cảm ơn sự quan tâm của các bạn cho dự án đầu tiên này của Nhóm thứ sáu.

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *