Huyền thoại như là một phương thức tự sự

Trong Concise Oxford Dictionary, ý nghĩa đầu tiên của một ‘huyền thoại’ là một tự sự truyền thống, thường bao gồm những con người siêu nhiên hoặc hư cấu, và chứa đựng một tư tưởng phổ biến về hiện tượng tự nhiên hoặc xã hội. . . . [“a traditional narrative, usually involving supernatural or imaginary persons and embodying popular ideas on natural or social phenomena etc. . . .”]. Nghiên cứu của Roland Barthes trong công trình ‘Mythologies’ đã mở ra thêm một cách nhìn về ‘huyền thoại’ như một phương thức giao tiếp mà ẩn chứa một ý thức hệ hay một niềm tin nhất định. Từ khía cạnh này, khái niệm ‘huyền thoại’ còn có thể được sử dụng để mô tả nhiều hơn là những câu chuyện mang màu sắc giả tưởng về thánh thần hay nguồn gốc của nhân loại.

Với Barthes, về mặt cấu trúc, ‘huyền thoại’ [myth] được tạo ra khi một ‘ký hiệu’ [the sign] được tiếp tục sử dụng như ‘cái biểu đạt’ [the signifier] cho một ý niệm khác [the signified].

cấu trúc ‘huyền thoại’ [myth]

Trên thực tế, mọi tạo tác có tính văn hoá – truyện kể, phim ảnh, nhân vật,… – đều có thể là vật chuyên chở ‘huyền thoại’ [the vehicle of myth]. Và chúng ta thường không nhận ra rằng ‘huyền thoại’ không chỉ là một loại tự sự, mà nó là một phương thức tự sự [a type of speech]. Barthes cho rằng trò mưu mẹo của một ‘huyền thoại’ là khả năng trình diện một niềm tin, một lý tưởng hay một hệ giá trị như thể đó là một sản phẩm của tự nhiên và có tính phổ quát; trong khi chúng không hơn gì một tạo tác có tính giới hạn của con người. Một ‘huyền thoại’ không mô tả trạng thái tự nhiên hay chân lý của thế giới, mà thể hiện ý đồ của ’người kể huyền thoại’, dù đó là một người nghệ sĩ, nhà báo, đạo diễn, tu sĩ, chính trị gia hay bất cứ ai. Nhưng những ‘huyền thoại’ này đã thấm sâu trong ‘những hệ thống biểu nghĩa’ [systems of signification] khiến cho chúng gần như vô hình trước mắt chúng ta.

Cùng một ‘huyền thoại’ có thể được truyền đạt thông qua nhiều phương tiện trung gian khác nhau. Câu chuyện về Zeus hay các vị thần Hy Lạp là một tự sự mà đã tồn tại trong nền văn hoá Châu Âu suốt một thời gian dài, thông qua những nghi thức, hội hoạ, thơ văn, kịch nghệ, âm nhạc hay những sản phẩm mang tính văn hoá dân gian. Như chúng ta thấy, một ‘huyền thoại’ có thể đứng ở vị trí trung tâm của một nền văn hoá xuyên suốt một thời đại, trở thành căn cứ để xây dựng cách đánh giá của nhiều lĩnh vực trong đời sống như đạo đức, triết học, tín ngưỡng hay nghệ thuật. ‘Huyền thoại’ có thể được lưu truyền theo nhiều hướng, nhưng đều với cùng một lý do: gia cố cho vị thế của ‘người kể huyền thoại’. Bài quốc ca sẽ kêu gọi từng cá thể trong một cộng đồng đứng dưới niềm tin về tính dân tộc và sự dẫn dắt của chính quyền, câu chuyện về Đấng Sáng thế sẽ duy trì quyền lực cho mục sư, hay một công trình khoa học sẽ “đóng khung” đối tượng nghiên cứu và củng cố giá trị cho tư tưởng của tác giả.

Sẽ là viển vông nếu cho rằng chúng ta đã bước ra khỏi thời đại của những huyền thoại [age of mythology]. Với Barthes, ‘tạo huyền thoại’ là một hoạt động căn cốt của loài người. Chúng ta đang liên tục tạo ra những huyền thoại, dù chúng ta có nhận thức được điều đó hay không. Chúng ta hoàn toàn có thể sống ở thế giới hiện đại và chìm đắm trong những ‘huyền thoại’ của cuộc sống đời thường [mythology of daily lives], hàng ngày được bồi đắp niềm tin rằng đây là cách mà vũ trụ này vận hành; chúng ta chỉ diễn giải trên bề mặt của mọi thứ xung quanh mình mà không hề nhận ra từng hành động của bản thân đang bị điều hướng bởi những lớp nghĩa ẩn giấu phía dưới; không khác là bao so với một cư dân Hy Lạp cổ đại mỗi khi nhìn thấy sấm chớp thì cho rằng thần linh đang giận dữ.

Trong bối cảnh hiện tại, với sự phát triển của truyền thông đa phương tiện, mọi thông tin đến với chúng ta đều dưới hình thức của một hệ thống dày đặc những lớp ‘ký hiệu’. Một ví dụ ta có thể thấy ngay lúc này là facebook page – một bảo tàng của những huyền thoại mang tính cá nhân. Mỗi bức ảnh, mỗi status, mỗi đường link,… là một cái biểu đạt [the signifier], được post để biểu thị cho một ý niệm [the signified], tạo nên một ký hiệu hay một biểu tượng mà cá nhân đó muốn truyền tải tới người xem. Nhưng liệu chúng ta có thể quy giản con người đó về những ký hiệu mà chúng ta tiếp nhận được trên trang facebook của họ, hay trên thực tế, những điều làm nên cá nhân họ phức tạp hơn rất nhiều so với những gì họ chọn bày ra trước mắt chúng ta? Hay liệu chúng ta có thể tin được rằng những mô tả trên facebook là những nét chân thực và duy nhất về cá nhân đó?

Vậy nếu như coi ‘thời bao cấp’ là một đối tượng thì ta sẽ thấy trang Facebook của nó có giao diện như thế nào? Phải chăng là từng nội dung mà các tờ báo hay các chương trình truyền hình đang truyền thông về nó cũng tương đương với những bài post mà ta nhìn thấy trên Facebook của một cá nhân? Và nếu như chúng ta nghĩ rằng những sự khắc hoạ đó là hiện thực về ‘thời bao cấp’ thì cũng đồng nghĩa với việc chúng ta tin vào một ‘huyền thoại’ về ‘thời bao cấp’?

Leave a Comment